تستوویرون (تستوسترون انانتات): راهنمای جامع ۲۰۲۵ - عوارض، دوز و خطرات

ساختار شیمیایی و فارماکوکینتیک

تستوسترون انانتات یک فرم استری شده از تستوسترون است که برای تزریق عضلانی طراحی شده است. پس از تزریق، این ماده به آرامی از محل تزریق آزاد می‌شود و نیمه‌عمر آن حدود ۷-۱۰ روز است. این ویژگی باعث می‌شود که نیازی به تزریق روزانه نباشد و معمولاً هر ۱-۲ هفته یکبار تزریق می‌شود. پس از تزریق، سطح تستوسترون خون در عرض ۲۴ ساعت تا ۴۰۰٪ افزایش می‌یابد و این سطح بالا برای ۳-۵ روز حفظ می‌شود.

مکانیسم اثر بیولوژیکی

پس از تزریق، آنزیم‌های استراز پیوند استری را می‌شکنند و تستوسترون آزاد و اسید انانتیک تولید می‌شود. تستوسترون از دو مسیر اصلی عمل می‌کند: ۱) فعال‌سازی مستقیم گیرنده‌های آندروژن یا تبدیل به DHT (دی‌هیدروتستوسترون) ۲) تبدیل به استرادیول از طریق آنزیم آروماتاز و فعال‌سازی گیرنده‌های استروژن. این هورمون باعث افزایش سنتز پروتئین عضلانی، افزایش توده استخوانی، تحریک تولید گلبول‌های قرمز و تنظیم توزیع چربی بدن می‌شود.

کاربردهای بالینی تأییدشده FDA

هیپوگنادیسم اولیه: شامل اختلالاتی مانند کریپتورکیدیسم (عدم نزول بیضه)، اورکیت (التهاب بیضه)، یا سندرم بیضه ناپدید که در آن‌ها بیضه‌ها قادر به تولید تستوسترون کافی نیستند.

هیپوگنادیسم ثانویه (هیپوگنادوتروپیک): اختلالات هیپوتالاموس یا غده هیپوفیز مانند سندرم کالمن یا آسیب هیپوفیز-هیپوتالاموس که باعث کاهش تولید LH و FSH و در نتیجه کاهش تستوسترون می‌شود.

تأخیر در بلوغ: برای پسران جوانی که علائم بلوغ در آن‌ها به تأخیر افتاده است، تحت نظارت دقیق پزشکی استفاده می‌شود.

سرطان پستان: در زنان یائسه با سرطان پستان حساس به هورمون که متاستاز داده است، به عنوان درمان کمکی استفاده می‌شود.

درمان هورمونی تأییدکننده جنسیت: برای مردان ترنس‌جندر (FtM) جهت ایجاد ویژگی‌های مردانه ثانویه استفاده می‌شود. مطالعات ۲۰۲۵ نشان می‌دهند که دوز ۲۵۰ میلی‌گرم هر ۴ هفته رژیم رایج نگهدارنده است.

اثرات فیزیولوژیکی مثبت (با دوز درمانی)

بهبود کیفیت زندگی جنسی: بهبود میل جنسی، بهبود عملکرد نعوظ و افزایش رضایت جنسی در مردان با کمبود تستوسترون.

افزایش توده عضلانی و قدرت: در مردان با هیپوگنادیسم، جایگزینی تستوسترون باعث افزایش توده عضلانی و کاهش چربی بدن می‌شود.

بهبود تراکم استخوان: کاهش ریسک پوکی استخوان و شکستگی‌ها در مردان مسن با کمبود تستوسترون.

بهبود خلق و خو و انرژی: کاهش علائم خستگی، افسردگی و بهبود کیفیت زندگی کلی.

افزایش هموگلوبین: تحریک تولید گلبول‌های قرمز که می‌تواند در درمان کم‌خونی مفید باشد، اما ریسک پلی‌سیتمی (افزایش بیش از حد گلبول‌های قرمز) نیز وجود دارد.

عوارض قلبی-عروقی (یافته‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۵)

• افزایش فشار خون: در آزمایشات بالینی، فشار خون سیستولیک (عدد بالای فشار خون) به میزان ۴ واحد افزایش یافت و این افزایش حتی بعد از ۱ سال ادامه داشت. حدود ۱ نفر از هر ۱۰ بیمار نیاز به شروع داروهای فشار خون یا تغییر داروهای قبلی داشت.
• لخته شدن خون در رگ‌ها: گزارش‌هایی از لخته شدن خون در رگ‌های عمقی پا (DVT) و حرکت این لخته‌ها به ریه (آمبولی ریوی یا PE) وجود دارد که می‌تواند تنگی نفس، درد قفسه سینه و حتی مرگ ایجاد کند.
• ریسک حمله قلبی و سکته مغزی: اگرچه تحقیقات هنوز قطعی نیست، اما برخی مطالعات نشان می‌دهند که استفاده از تستوسترون ممکن است ریسک حمله قلبی غیرکشنده، سکته مغزی و مرگ ناشی از بیماری قلبی را افزایش دهد - به خصوص در افرادی که قبلاً مشکل قلبی داشته‌اند.
• اختلال در چربی‌های خون: کاهش ۱۴-۱۸٪ کلسترول خوب (HDL) در مطالعات بزرگ روی ۲۷۱ مرد. این کاهش می‌تواند ریسک گرفتگی رگ‌ها (آترواسکلروز) و بیماری‌های قلبی را افزایش دهد.
• افزایش وزن بدن: افزایش ۵٪ وزن بدن در روز ۳۶۰ مطالعه، که بخشی از آن ناشی از احتباس آب و بخشی از رشد عضله است.

سرکوب تولید تستوسترون طبیعی بدن

• قطع تولید تستوسترون خود بدن: وقتی تستوسترون خارجی وارد بدن می‌شود، مغز (هیپوتالاموس و هیپوفیز) فکر می‌کند تستوسترون کافی وجود دارد و سیگنال تولید تستوسترون طبیعی از بیضه‌ها را متوقف می‌کند. این فرآیند "سرکوب محور هورمونی" نامیده می‌شود و می‌تواند هفته‌ها تا ماه‌ها پس از قطع مصرف ادامه داشته باشد.
• کوچک شدن بیضه‌ها: به دلیل کاهش فعالیت، حجم بیضه‌ها حدود ۲۶٪ کاهش می‌یابد. این تغییر معمولاً قابل برگشت است اما ممکن است زمان‌بر باشد.
• کاهش تولید اسپرم و ناباروری: کاهش شدید اسپرم‌سازی که می‌تواند به ناباروری موقت یا در برخی موارد طولانی‌مدت منجر شود. حتی پس از قطع مصرف، بازگشت به حالت طبیعی ممکن است ۶ ماه تا چندین سال طول بکشد.
• کاهش میل جنسی پس از قطع: وقتی مصرف متوقف می‌شود و بدن هنوز شروع به تولید تستوسترون طبیعی نکرده، فرد ممکن است دچار افت شدید میل جنسی، ضعف نعوظ و خستگی شود.

مشکلات کبدی

اگرچه فرم تزریقی کمتر از قرص‌ها به کبد آسیب می‌زند، اما استفاده طولانی‌مدت با دوزهای بالا می‌تواند باعث مشکلاتی شود: کیست‌های پر از خون در کبد (پلیوزیس هپاتیس)، تومورهای خوش‌خیم کبدی (آدنوم)، زردی (رنگ زرد پوست و چشم) و افزایش آنزیم‌های کبدی. در مطالعات، آنزیم‌های کبدی در مردان آسیایی ۳۶-۵۱٪ افزایش یافت که نشان‌دهنده فشار روی کبد است.

افزایش بیش از حد گلبول‌های قرمز خون (پلی‌سیتمی)

تستوسترون باعث می‌شود مغز استخوان گلبول‌های قرمز بیشتری تولید کند. در مطالعات، هموگلوبین (پروتئین حمل‌کننده اکسیژن) حدود ۸٪ افزایش یافت. اگرچه این در ابتدا خوب به نظر می‌رسد، اما خون بیش از حد غلیظ می‌شود و این می‌تواند خطر لخته شدن خون، سکته مغزی و حمله قلبی را افزایش دهد. علائم شامل سردرد، سرگیجه، بینایی تار و قرمزی صورت است.

عوارض روانی و رفتاری

• تغییرات خلق و خو: افزایش یا کاهش ناگهانی میل جنسی، سردرد، احساس اضطراب، علائم افسردگی و حس بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن در بدن.
• پرخاشگری و خشم: دوزهای بالا می‌توانند باعث افزایش پرخاشگری، تحریک‌پذیری، رفتار خصمانه و در موارد شدید حتی مانیا (سرخوشی بیش از حد و رفتارهای خطرناک) شوند.
• افکار خودکشی و افسردگی شدید: بیماران با سابقه مشکلات روانی باید با احتیاط بیشتری تحت نظر باشند زیرا ریسک افکار و اقدامات خودکشی افزایش می‌یابد.

عوارض ناشی از تبدیل به استروژن (هورمون زنانه)

• ژنیکوماستی (بزرگ شدن پستان در مردان): بخشی از تستوسترون توسط آنزیمی به نام آروماتاز به استرادیول (نوعی استروژن) تبدیل می‌شود. این باعث رشد بافت پستانی در مردان می‌شود که می‌تواند دردناک و ناراحت‌کننده باشد. در مطالعه‌ای روی ۲۷۱ مرد، ۲۴ نفر این مشکل را تجربه کردند.
• احتباس آب و تورم: بدن سدیم و آب را نگه می‌دارد که باعث تورم مچ پا، دست‌ها و افزایش سریع وزن می‌شود. در افرادی که مشکلات قلبی، کلیوی یا کبدی دارند، این می‌تواند به نارسایی قلبی احتقانی (جمع شدن مایعات در ریه و بدن) منجر شود.

عوارض دیگر

• مشکلات پوستی: آکنه یا جوش صورت و بدن (۸۰ مورد در مطالعه بزرگ)، پوست چرب و افزایش رشد موهای بدن. افرادی که ژنتیکاً مستعد ریزش مو هستند ممکن است طاسی (آلوپسی آندروژنیک) را زودتر تجربه کنند.
• مشکلات غده پروستات: افزایش اندازه پروستات (هیپرپلازی خوش‌خیم پروستات یا BPH) که می‌تواند باعث مشکل در ادرار کردن شود. افزایش PSA (یک نشانگر خونی برای سلامت پروستات) که نیاز به نظارت دارد. ۹ مرد در مطالعه WHO مشکلات پروستات را گزارش کردند.
• مشکلات تنفسی در خواب (آپنه خواب): تستوسترون می‌تواند آپنه خواب را بدتر کند - یعنی فرد در خواب دچار توقف کوتاه تنفس می‌شود که باعث خستگی روزانه و مشکلات قلبی می‌شود.
• واکنش‌ها در محل تزریق: درد، تورم، قرمزی، خارش و در موارد نادر عفونت یا جمع شدن چرک (آبسه) در محل تزریق.
• ویریلیزاسیون یا مردانه شدن در زنان: صدای زمخت و عمیق، رشد موهای صورت و بدن مانند مردان، بزرگ شدن کلیتوریس و اختلالات قاعدگی. این تغییرات اغلب برگشت‌ناپذیر هستند، به همین دلیل استفاده در زنان به جز برای درمان سرطان پستان خاص اکیداً منع می‌شود.
• خستگی شدید: ۲۲ مورد خستگی در مطالعه WHO گزارش شد، که ممکن است به دلیل تغییرات هورمونی یا عوارض جانبی دیگر باشد.

دوزهای پزشکی تأییدشده

• هیپوگنادیسم اولیه یا ثانویه (کمبود تستوسترون): دوز معمول ۵۰-۴۰۰ میلی‌گرم هر ۲-۴ هفته یکبار تزریق عضلانی، بسته به پاسخ فرد و سطح تستوسترون خون.
• تأخیر در بلوغ: ۵۰-۲۰۰ میلی‌گرم هر ۲-۴ هفته برای مدت محدود (۴-۶ ماه) تحت نظارت دقیق پزشک و رادیولوژی استخوان‌ها.
• درمان هورمونی تأییدکننده جنسیت (FtM): دوز معمول ۲۵۰ میلی‌گرم هر ۴ هفته یا ۱۰۰ میلی‌گرم هر ۲ هفته، که بر اساس پاسخ فرد و نظارت پزشکی تنظیم می‌شود.
• فرمولاسیون زیرجلدی Xyosted (تزریق زیر پوست): ۵۰، ۷۵ یا ۱۰۰ میلی‌گرم هفتگی به صورت خودتزریقی در ناحیه شکم، فقط تحت نظارت پزشک.

دوزهای سوءمصرف (غیرپزشکی) - صرفاً آموزشی

توجه مهم: این دوزها در سوءاستفاده غیرقانونی گزارش شده‌اند و به هیچ وجه توصیه نمی‌شوند:

• مبتدیان (چرخه اول): ۳۰۰-۵۰۰ میلی‌گرم هفتگی برای ۸-۱۲ هفته. این دوز برای افرادی است که هیچ تجربه‌ای با استروئیدها ندارند.
• متوسط: ۵۰۰-۷۵۰ میلی‌گرم هفتگی برای ۱۰-۱۲ هفته.
• پیشرفته: ۷۵۰-۱۰۰۰ میلی‌گرم هفتگی برای ۱۲-۱۶ هفته (ریسک عوارض جانبی بسیار بالا).

نکات مهم در مورد تزریق:

• تزریق عضلانی معمولاً در عضله باسن (گلوتئال) انجام می‌شود و باید بسیار آرام و عمیق باشد.
• فرکانس تزریق: معمولاً هفتگی یا هر ۵ روز یکبار برای حفظ سطح پایدار تستوسترون در خون.
• تزریق‌های سریع یا نادرست می‌توانند باعث سرفه شدید، احساس تنگی در گلو، تنگی نفس یا واکنش‌های آلرژیک شوند.

درمان پس از چرخه (PCT) - یافته‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۵

PCT چیست و چرا حیاتی است؟ وقتی شخصی مصرف تستوسترون خارجی را متوقف می‌کند، بدن او دیگر تستوسترون طبیعی تولید نمی‌کند (چون مغز سیگنال تولید را قطع کرده). PCT یا درمان پس از چرخه، فرآیندی است که به بدن کمک می‌کند تا دوباره شروع به تولید تستوسترون طبیعی کند و از عوارضی مثل افسردگی شدید، از دست رفتن عضلات، ضعف جنسی و خستگی مزمن جلوگیری کند.

اهمیت حیاتی PCT بر اساس تحقیقات ۲۰۲۴: مطالعه بزرگ ۲۰۲۴ روی ۴۷۰ مرد نشان داد که ۹۵.۱٪ کسانی که استروئیدها را قطع کردند حداقل یک علامت ترک (withdrawal) را تجربه کردند. PCT علائم ترک را در ۶۰٪ موارد کاهش داد و میل به مصرف مجدد را ۶۰٪ کم کرد. با این حال، حتی با PCT، بازیابی کامل ممکن است ۳-۶ ماه طول بکشد و در ۴۸٪ موارد ناقص باقی می‌ماند.

زمان‌بندی شروع PCT: به دلیل نیمه‌عمر طولانی تستوسترون انانتات (۷-۱۰ روز)، PCT باید ۱۴-۲۱ روز (۲-۳ هفته) پس از آخرین تزریق شروع شود تا مقادیر کافی از سیستم خارج شود. شروع زودتر یا دیرتر می‌تواند اثربخشی را کاهش دهد.

پروتکل‌های رایج PCT (استفاده غیرپزشکی - صرفاً آموزشی):

• پروتکل SERM استاندارد برای مبتدیان:
  • کلومید (Clomid / کلومیفن): هفته ۱-۲: ۵۰ میلی‌گرم روزانه، هفته ۳-۴: ۲۵ میلی‌گرم روزانه
  • یا نولوادکس (Nolvadex / تاموکسیفن): هفته ۱-۲: ۴۰ میلی‌گرم روزانه، هفته ۳-۴: ۲۰ میلی‌گرم روزانه
  • این داروها به مغز کمک می‌کنند تا دوباره سیگنال تولید LH و FSH را شروع کنند که به بیضه‌ها دستور تولید تستوسترون می‌دهند.
• پروتکل SERM ترکیبی (برای چرخه‌های طولانی‌تر یا دوزهای بالاتر):
  • هفته ۱-۲: کلومید ۵۰ میلی‌گرم + نولوادکس ۴۰ میلی‌گرم روزانه
  • هفته ۳-۴: کلومید ۲۵ میلی‌گرم + نولوادکس ۲۰ میلی‌گرم روزانه
  • ترکیب این دو دارو سینرژی ایجاد می‌کند و بهبودی را ۳۰٪ سریع‌تر می‌کند.
• پروتکل hCG (برای چرخه‌های سنگین یا طولانی بیش از ۱۲ هفته):
  • hCG: ۲۰۰۰ واحد بین‌المللی (IU) هر ۲ روز یکبار برای ۲۰ روز (شروع ۲ هفته پس از آخرین تزریق)
  • همزمان: نولوادکس ۴۰ میلی‌گرم روزانه
  • سپس: کلومید ۱۰۰ میلی‌گرم روزانه برای ۳۰ روز
  • hCG مستقیماً بیضه‌ها را تحریک می‌کند تا تستوسترون تولید کنند، اما نباید بیش از ۳ هفته استفاده شود.

محدودیت‌ها و واقعیت‌های PCT

• بازیابی کامل تضمین نیست: حتی با بهترین پروتکل PCT، ممکن است ۳-۶ ماه طول بکشد تا سطح تستوسترون به حالت طبیعی برسد و در تقریباً نیمی از موارد بازیابی کامل نیست.
• هیپوگنادیسم ماندگار: در برخی افراد، به خصوص کسانی که چندین چرخه طولانی داشته‌اند، کمبود تستوسترون ممکن است برای سال‌ها یا حتی به طور دائم ادامه یابد و نیاز به TRT مادام‌العمر داشته باشند.
• علائم ترک شایع: خستگی شدید، افسردگی، اضطراب، بی‌میلی جنسی، از دست رفتن عضله، افزایش چربی، مشکلات خواب.

خطرات داروهای PCT غیرمجاز از بازار سیاه

بررسی ۲۰۲۵ در لهستان نشان داد که ۱۰.۵٪ نمونه‌های توقیف‌شده از بازار سیاه، داروهای PCT بودند. تجزیه‌وتحلیل نشان داد که بسیاری از این محصولات:

• جعلی بودند (حاوی مواد دیگر یا بدون ماده فعال)
• ناخالص بودند (حاوی مواد آلوده‌کننده خطرناک)
• دوز نادرست داشتند (بیشتر یا کمتر از آنچه روی برچسب نوشته شده)
• تاریخ مصرف گذشته یا نگهداری نادرست داشتند

استفاده از این محصولات می‌تواند نه تنها بی‌اثر باشد، بلکه می‌تواند شرایط را بدتر کند و حتی عوارض جدید ایجاد کند.

چرخه‌های رایج حجم (Bulking)

• تستوسترون انانتات به تنهایی (توصیه برای مبتدیان): ۳۰۰-۵۰۰ میلی‌گرم هفتگی برای ۱۰-۱۲ هفته. این امن‌ترین و ساده‌ترین چرخه برای اولین بار است و به شما کمک می‌کند بدانید بدنتان چگونه واکنش نشان می‌دهد.
• تست + دکا (ناندرولون دکانوات): ۵۰۰ میلی‌گرم تست + ۴۰۰ میلی‌گرم دکا هفتگی برای ۱۲-۱۴ هفته - گزارش افزایش ۱۵-۲۰٪ توده عضلانی، اما ریسک سرکوب هورمونی و عوارض جانبی بسیار بالاست.
• تست + دیانابول (متاندروستنولون): ۵۰۰ میلی‌گرم تست هفتگی + ۳۰-۵۰ میلی‌گرم دیانابول روزانه - مبتدیان باید از این ترکیب اجتناب کنند به دلیل احتباس شدید آب و ریسک بالای ژنیکوماستی.

چرخه‌های کات (Cutting - تعریف عضلانی)

• تست + وینسترول (استانوزولول): ۳۰۰-۵۰۰ میلی‌گرم تست + ۵۰ میلی‌گرم وینسترول روزانه برای ۸-۱۰ هفته - برای تعریف و سختی عضلات، اما وینسترول سمیت کبدی دارد.
• تست + آناوار (اکساندرولون): ۳۰۰-۵۰۰ میلی‌گرم تست + ۵۰-۸۰ میلی‌گرم آناوار روزانه برای ۸-۱۰ هفته - نسبتاً ریسک پایین‌تر اما همچنان سمیت کبدی دارد.
• تست + پریموبولان: ۴۰۰-۵۰۰ میلی‌گرم تست + ۴۰۰-۶۰۰ میلی‌گرم پریموبولان هفتگی - یکی از امن‌ترین ترکیبات اما گران‌قیمت.

نکات حیاتی درباره استکینگ

• تستوسترون همیشه باید پایه باشد: هرگز چرخه‌ای بدون تستوسترون پایه انجام ندهید، زیرا بدن شما هیچ تستوسترون طبیعی تولید نمی‌کند و نیاز به یک منبع خارجی دارد.
• هر ماده اضافی = ریسک اضافی: ترکیب چندین استروئید ریسک عوارض جانبی، تداخلات دارویی و مشکلات غیرقابل پیش‌بینی را به طور تصاعدی افزایش می‌دهد.
• مبتدیان نباید استک کنند: چرخه اول باید فقط تستوسترون باشد تا بدانید بدنتان چگونه واکنش نشان می‌دهد. افزودن چندین ماده باعث می‌شود نتوانید تشخیص دهید کدام ماده چه عارضه‌ای ایجاد می‌کند.
• مدیریت استروژن ضروری است: هنگام استفاده از دوزهای بالای تستوسترون یا ترکیب با مواد دیگر، ممکن است نیاز به مهارکننده‌های آروماتاز (AI) مانند آریمیدکس یا آروماسین باشد.
• نظارت پزشکی حیاتی است: آزمایش خون منظم برای بررسی کلسترول، آنزیم‌های کبدی، هماتوکریت، تستوسترون و استروژن ضروری است.